Grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen
Gepubliceerd door Georges Wemans in Neerlanden - Landen · zaterdag 06 dec 2025 · 16:45
Van akkers tot rechtsmacht. Hoe een grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen uitgroeide tot een strijd om macht en belasting (1746–1747)
(Georges Wemans)
Inleiding
In het achttiende eeuwse Landen vormden akkers, pacht en oude gewoonten de basis van het dagelijks leven. Dorpen waren hier geen toevallige buurtschappen, maar hechte fiscale gemeenschappen. Een greppel in een weide of een (kromme) voetweg kon bepalen wie belasting betaalde aan wie – en dus wie recht van spreken had. Land was macht, en macht liet zich niet zomaar afpakken. Toen Neerlanden en Neerhespen het rond 1746 niet langer eens waren over de ligging van hun dorpsgrens, stond er meer op het spel dan een paar percelen. Jarenlange onzekerheid over belastingrechten leidde tot een conflict dat zijn weg vond naar Brussel, voor de Soevereine Raad van Brabant. Daar probeerde men een compromis te forceren dat rust moest brengen, maar tegelijk nieuwe vragen opriep over rechtsmacht en heerlijkheid.
Drie bewaarde documenten laten zien hoe diep dit conflict sneed in lokale belangen en hoe kerkelijke instellingen – waaronder de Abdij van Sint-Geertrui te Leuven – zich bedreigd voelden in hun inkomsten en juridische positie. Dit artikel onderzoekt welke betekenis het akkoord van 9 februari 1747 werkelijk had en wie er sterker uit de strijd kwam: het dorp dat tijdelijk leek te winnen, of de heren die hun macht niet zomaar wilden laten verschuiven.
Twee dorpen en uitgesproken grens
De velden tussen Neerlanden en Neerhespen leken op het eerste gezicht weinig bijzonder: golvend bouwland, greppels vol regenwater en hier en daar een veldweg die al generaties lang de kortste route was tussen hoeves. Maar achter die eenvoud schuilde een wereld van gewoonten en rechten. Wie een akker bewerkte, wist niet alleen waar hij werkte, maar ook voor welk dorp de lasten werden betaald – en dus wie hoorde bij wie. Het vonnis van 10 december 1746, uitgesproken door de Soevereine Raad van Brabant, zette die wereld op zijn kop. Neerlanden voelde zich onrechtvaardig behandeld en zag hoe grenzen die men als “van alle oude tijden geploegd” beschouwde, plots ter discussie kwamen te staan. De inwoners waren ervan overtuigd dat Neerhespen niet alleen land, maar ook inkomsten probeerde in te pikken: percelen zouden voortaan bijdragen aan een ander bestuur, een andere gemeentekas, een andere rechtsmacht. De dorpsschepenen van Neerlanden trokken in beroep. In januari 1747 lieten zij in een akte vastleggen dat zij zich hielden aan de “oprechte limietscheiding” die “van alle oude tijden geplogen is tot op den dagh van heden” (1). Wat stond er op het spel? Niet de eigendom van de grond zelf, maar de fiscale controle, m.a.w. wie mocht innen en recht spreken.
Het Brusselse compromis
In Brussel, honderden pachtkilometers verwijderd van de velden waar het werkelijk om draaide, kwamen vertegenwoordigers van beide dorpen op 9 februari 1747 oog in oog te staan met de macht van het hertogdom Brabant. De Raad wilde vooral rust: geen slepende processen of escalerende lokale conflicten. De commissaris liet beide partijen aan het woord en stuurde aan op een akkoord dat op het eerste gezicht eenvoudig leek: loop de grens af en plaats paalstenen op herkenbare plaatsen. Zo werd de dorpsgrens tastbaar en voorlopig verankerd in het landschap. De regeling oogt technisch, maar is in wezen eenvoudig: onder toezicht van de Raad werd een werkbare lijn getrokken. Daarbij werd uitdrukkelijk vastgelegd dat de nieuwe scheiding alleen zou gelden “voor den regel der quotisatie”.(2) Dit was een possessoire maatregel of tijdelijk bepalen wie mag innen, maar de petitoire kern of wie werkelijk rechtsmacht heeft bleef open. Door het compromis kreeg Neerlanden op korte termijn het voordeel: enkele betwiste percelen werden volgens de nieuwe lijn aan haar toegewezen.
Het weerwerk van de abdij
Het leek een elegante oplossing, maar niet iedereen was gerustgesteld. De Abdij van Sint-Geertrui in Leuven was niet alleen een invloedrijke grondbezitter, maar ook dorpsheer van Neerlanden, met rechtsmacht, bestuurlijke invloed en het recht om de pastoor te benoemen. Wanneer percelen onder Neerhespen zouden worden belast, dreigden dus heerlijke en pastorale bevoegdheden te verschuiven, samen met de inkomsten. In een juridisch document werd gewaarschuwd dat ongeveer 45 bunders en 50 bunders tienden konden verschuiven (3) — jaarlijks terugkerende opbrengsten die nauw verbonden waren aan het heerlijk gezag. De centrale bezwaren van de abdij: verlies van dorpsheerlijkheid, inperking van jurisdictie en zielzorg, ondermijning van precedentwerking (o.a. tiendencohiers uit 1686). De strijd verschoof dus: niet enkel tussen twee dorpen, maar tussen de wereldlijke en kerkelijke macht van de abdij enerzijds en de administratieve logica van de staat anderzijds.
Conclusie
Het grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen toont hoe territorium in de achttiende eeuw vooral een juridisch-fiscale constructie was. Het akkoord van 9 februari 1747 bood een tijdelijke oplossing die de rust herstelde, maar liet de wezenlijke machtsvraag open. Voor Neerlanden betekende het compromis een tijdelijke versterking van haar positie, maar het petitoire niveau — het uiteindelijke recht op jurisdictie en heerlijkheid — bleef onbeslist. Voor de Abdij van Sint-Geertrui stond als dorpsheer het behoud van haar wereldlijk én spiritueel gezag op het spel. Het dossier toont zo een institutionele transitie: traditionele heerlijkheden zagen hun gezag uitgedaagd door een centraler staatkundig optreden inzake territoriale bevoegdheid. Neerlanden won voorlopig op het vlak van belastinginning, maar de abdij vocht voor de structurele bevestiging van haar macht. De strijd op het veld was tijdelijk beslist — de strijd om het recht nog lang niet.
Eindnoten
(1) “Extract getrokken uijt den originele copije…”, 25 januari 1747, Archief Abdij van Sint-Geertrui, nr. 10432 - 1 folio, Rijksarchief Leuven (RAL).
- (2) “Memorie uijt het accort”, 9 februari 1747, Archief Abdij van Sint-Geertrui, nr. 10432 - 2 folio's, Rijksarchief Leuven (RAL).
(3) “Casus ende verclaringe”, z.d. [> 9 februari 1747], Archief Abdij van Sint-Geertrui, nr. 10432 - 1 folio, Rijksarchief Leuven (RAL).
Dit artikel citeren?
Bibliografische referentie:
Georges Wemans, "Gatiana", Van akkers tot rechtsmacht. Hoe een grensconflict tussen Neerlanden en Neerhespen uitgroeide tot een strijd om macht en belasting (1746–1747), https://www.wemans.be/blog/index.php?grensconflict-tussen-neerlanden-en-neerhespen
Transcriptie van de bronnen
Document 1 - Exstrackt getrocken uijt den originele copije… (25 januari 1747)
[f.r°]
Exstrackt getrocken uijt den originele copije staet soo volght
Op heden desen 25 januarij 1747 hebben wij Jan ende Fransis
Istas, Arnoldus Clerinx ende Frederick Ingebos schepenen
van desen den dorpe Neerlanden, Joannes Mijs, Geerart
Hoebanx, Lambert Wanten, Henderick Vantilt,
Lamberecht Francks, Judone van Herck, Lamber
Johanne, Jan Tuts, Jan de Jendt, Fransis Gilis,
Jan Ramakers, Joris Boesmans, Jan Willems, Joos
Ulens, Baltesar ende Huijbrecht Donny, alle jnges
=etenen van den dorpe Neerlanden de welcke jnspectie
gehat hebbende dat er deser door onsen secretaris van
sekere vonnisse gegeven door de soverijnen raede
van brabant de date thiensten december 1746 in
saecke tuschen onse voors[chreven] dorpe ende de ingesetenen
van den dorpe neerhespen over die limiet scheijdinge tuss-
==chen die voors[chreven] twee gemijntens als oock door de selven
onsen secretaris gehadt hebbende lecture ende expli
=catie van die articulen der scrifture van versoeck
sustineringhe ende verclaeren wegens die van t: voor
=screven neerhespen in sake gedint de 31[st]en decembere
1744 te weten van de 16 tot den 20 articule bijde jn
=clus met welcken voors[chreven] vonnisse is geordoneert
aen bijde die principael ofte gemijnten ende principael
=ste gegoeden van den dorpe neerlanden ende neerhespen hun
te geven hunne resolutie oft die selve gemeijnte van
neerlanden hun willen houden ofte niet aen die voors[chreven]
sustinering ende verclaren van die van het voors[chreven]
neerhespen gedaen met die artieckelen der voors[chreven] scrift
=tuere hier voorens vermelt ende op alles geler ende rijpelick
geresolveert hebbende soo verclaren wij voors[chreven] schepen
=en ende ingesetenen bij desen ons daeraen niet te will
=en houden nogh t: selve te accepteren als sijnde die
selve verclarende niet ontfanckbaer om diversche
redenen als dienende voor die van t: voors[chreven] neerhespen
maer voor eenen uijtvlught om te soecken de substa
ntie ende riuewienen van onse voors[chreven] ingesetenen
van den dorpe neerlanden gelijck sij nogs een deel van
jaeren hebben gedaen om tusschen middelen tijt in
hunne ongefonderte possessie te blijven soo is t: dat
wij voors[chreven] schepenen ende gemijnte van desen dorpe neer
=landen
[f.v°]
= landen verclaeren gelijck wij verclaeren bij desen
ons te houden aen die oprechte limiet schijdinge
tusschen onsen dorpe neerlanden ende neerhespen die
van alle oude tijden geplogen is tot op den dagh van heden
die welck wij noch hebben verclaert ende overgegeven
met onsen requeste in den souvereijne raede vanbrabant de date vijffde november 1744 bij die prin
=cipaele jngesetenen van neerhespen genoghsaem
bekent ende gemerckt bij den selven vonnisse geordo
=neert is bij henne gecommiteerde te compareren
voor heeren commissarissen in sake gestelt tegens
den negensten februarij van dezen jaere 1747 ten
twee uren naer middags oom voor bij die voors[eiden] heeren
commissarissen over hun verschil vergeleken teworden jngevalle soo est dat wij tot dien eijnde
hebben geconstitutueert gelijck wij constitueeren
bij desen Sr Joannes Lowet meijer onser voors[chreven]
dorpe beneffens Gillam Jstas onse mede jnne
=geseten om in onsen naeme aldaer te compareeren
ende over de selven processe te doen t: gene behoort
ende hennen raedt sal gedragen onder gelofte van
allen het gene door die selve geconstitueerde daer
jnne sal worden gedaen te houden voor goedt valt
ende van werde onder gelofte ende verbintenisse als
naer recht in teecken der whaerhijt hebben wij
dese door onsen secretaris laeten depescheren ende
teeckenen date als voor ende is tot d: originele gev
=oght den behoorelijcken segel ende van mij secretaris
onderteeckent
ita et
concordatum attestor
Jac[ques] Dewael s[ecreta]ris
Document 2 - Memorie uit het accort (9 februari 1745)
[f1.r°]
Memorie uijt het accort
Coram d: Jochet comis[saris] verbael accordandum
f: s[ecreta]ris Pauwens commissaris
Die regerders ende ingesetenen van neerlanden supplianten
die regerders ende ingesetenen van Neerhespen geinsisteerden
Den 9 feb 1747
Muse (?) rolle voor de geinsisteerden met Badewijn Matteij
=us schepene ende Lamber Sterkendries jngesetene gecom
mitteerde bij procuratie die protesteeren van hunne ex
=presse comparitie verclaren te compareeren te eijnde als
bij het vonnis van den 10 [decem]bris lestleden de procureur Godbin
dinende de supp[ean]ten hier toe gedaijgt met leveringe van
coppije van de voors[reven] vonnis per suiet ut constat
d jdem Godbin met Jan Lowet meijer ende Gillam
Jstas gemijntenaer jn persoon als gecommiteerden bij
procuratie van den dorpe van Neerlanden ende geassisteert
van den advocaet Otto
partijen aenhoort hebbende de middelen van accomodement
sijn geconvinieert inder manieren als volgt
dat voordaen de liemiet schijdinge tusschen de
twee dorpen van neerlanden ende neerhespen sal beg
=innen aen de oude catsijde gaende van neerhespen
op panbruggen op de hock van de lange reen aen de
t: landt toebehoorende de erffen Nicolaes
Mattus aen de vier roeijen compiteerende t: gast
=huijs van Thienen op welcken hock sal gestelt
worden eenen paelsteen.
dat de liemiet van daer sal loepen de langen reen toe
tot aen de voetweghs van Neerhespen naer Neerlanden
alwaer oock sal worden gestalt eenen paelsteen dusda
=nigslijck dat allen de landen gelegen aen de oost suijt sijde
van dieen reen sullen gequotifieert worden onder Neerlanden
ende de geene aen de ander sijde van die reen onder Neerhespen
besondelijck de ses sillen toebehoorende t: capittel van
Leeuwe ende acht roeijen toebehoorende Jan Lowet al ist
dat die springen over de reen met een deel aen de candt
van
[f1.v°]
van Neerhespen geheel sullen gequotiseert worden
onder Neerlanden.
dat de liemiet voorts sal loopen naer de rant vanNeerlanden op tot aen de hock van drij roeijen als nu
compiteerende de erfgenamen Lamberecht Baken de wel
=cke sullen blijven onder Neerlanden ende sal de liemiet voorts
=loepen tusschen die drij roeijen ende twelf roeijen van het closter
van Oplinter die welcke sullen blijven onder Neerhespen
alwaer de limiet een wijnigs sal op gaen naer de candt
van Neerlanden tot op de hock van acht roeijen toebehoore
=nde Jan Stiers de welcke sullen blijven onder Neerlanden
ende sal voordts loepen tusschen de acht roeijen ende vijfthien
roijen als nu toebehoorende Jan van Leuwe de welcke
sullen blijven onder Neerhespen ende sal voorts recht loepen
tusschen i8 roeijen van de heeren van Scholieren van Leuwe
voordts recht over den voedtweghs tusschen de ses sillen van
de abdije van Sinte Gitteruijden ende de thien roeden van het
cloester van Linter ende voordt tusschen i2 roeijen van de
huijsarmen van St: Truijden ende ses roeijen van Antoen Monnet
ende voordt over den voedtwegh tusschen acht roeijen van t:
begijn hoff van Thienen ende een bonder van de Wittevrou
=wen van Loven tot aen een bonder van de abdije van
S[in]te Gitteruijden de welck bonder geheel sal blijven onder
Neerlanden alwaer de liemiet een wijnigs sal afkom
=en tot aen den reen gelegen tusschen thien roeijen van Peet
=er van Dionant de welcke sullen blijven onder Neerlanden
ende een bonder van Nicolaes Mattuies het welck salblijven onder Neerhespen ende sal aldus de limiet loepen
tusschen de twee genoemde parceelen tot tegen de achthi
=en bonder van de abdije van Perck de welcke geheel
sullen blijven onder Neerlanden lanckts welcke
landen de liemiet sal afloepen naer de candt van
Neerhespen soo danigslijck dat de roeijen van het
capittel van Thienen ende dese vier roeijen van Lieberech
souden vordts sullen blijven onder Neerhespen
datter
[f2.r°]
datter op den hock van de voors[chreven] 14 roijen van cappittel
van Thienen tegens de percke landen sal gestelt worden
eenen paelsteen diens volgens dat alle de goederen gel
=egen aen de oost suijt sijde van de gespecificeerde limiet
lienie sullen blijven ende gequotisseert worden onder Neerlan
=den ende de geene gelegen aen de nort west sijde sullen blijven
ende gequotiseert worden onder Neerhespen ende sal dese gede
=signeerde liemiet schijdinge maar dienen voor den regel
der quotisatie van de respectieve dorpen
dat desen regel van quotisatie maer er sal beginnen
met St: Jans toecomende soodanigslijck dat de
settinge actuelijck gestelt op den ouden raet sullen
plaets hebben
waer mede dese prosseduere comt te cesseeren com
=pensatis expensis
versaecken partijen hiervan decretement acte ende conde
=muatie
[Staet beneden]
Habeant et facta est condemnatio per curiam
Feller [+ handtekening]
Memorie van d: procuratie van Neerhespen
Wij schepenen ende gemeijntenaeren geven vollemacht ende procuratie
aen Badewijn Mattues schepene ende aen Lamber Sterkendries onsen jngese
=tene om te faceren naer Brussel ende aldaer te gaen in comparitie voor
de Heere Raedt ende commissaris Coschet om aldaer te aenhooren
alsulcke reedenen van accort als den voors[reven] Heere Raedt ende commi
=ssaris hun aldaer sal voorhouden aengaende seker prosses hangende
onbeslicht in de Soeverijne Raede van Brabant tusschen de gemijn
=ten van Neerlanden ende die gemijnte van Neerhespen houdende
voor goedt vast ende van werden al het geene hunne gecommitte
=rden daer inne sullen comen te doen ende oock van de 16 arteeckel tot
de 20 arteeckel jnclus houdende voor goedt ende van werde het
geene de gecommitteerde daer ingelijcke comen te doen in tee
=cken der waerhijt hebben dese onderteeckent ende was onderteeckent
Jacobis Loijarts met het marck van Adriaen de Willem Jan
van Leewe ende Nicolas Stas schepenen beneffens Jacobis Se
=venans Gillam Dralants Jan Mercoen Geert van Orle
met het marck van Judone Surbe alle principaele
gegoeden desen 6 feb: i747 is ondert[eeckent] Jan Hend[rick] Pijssens s[ecreta]ris
Document 3 - Accort tusschen die van Neerlanden ende Neerhespen (sine dato, maar na 9 februari 1747)
Accort tusschen die van Neerl
=anden ende Neerhespen
I747
16
[f.r°]
Casus ende verclaringe
alsoo een prosses was hangende onbeslichtjn de soverijne Raede van Brabant tusschen
Neerlanden ende Neerhespen rakende de liemiet
schijdinge ende de quottisatie van een groedt
deel goederen gelegen tusschen de twee dorpen
op den 10 [decem]bris 1746 is het gewesen accordandum
Op den 9 feb[ruari] sijn de gecomitteerden van Neerlanden ende
Neerhespen gecompareert voor de Heere Raedt Jochet ende
commissaris ende sijn geaccordeert soo bij d: het accort
[exstrat] alhier can gesien worden.
Nu i6 te vragen bij het accort de Heer ofte Heeren van
de twee voornomde dorpen sonder hen consent cunnen
gepreiduseert sijn van de oprechte liemiet schijdinge van
de voors[chreven] twee dorpen oft in henne juresdictien
I6 nogs te vragen volgens het accort oft eeenen pacht
=er van het goedt van sijne Heere ofte meester sonder
premisse ofte wille van den selven can verobligeren
van het goedt dat allentijt onder Neerlanden is gele
=gen ende allentijt aldaer gequotiseert ende de lasten bet
=aelt sijn nu sonder volgens de liemiet lienie te
Neerhespen gequotiseert worden
oft eene Heer ofte meester niet lieber en is van sijn
goedt te dooen ende laeten quotiseeren jn het dorp ofte jur
=esdictie daer het gelegen is ende daer het van te vooren
gequotiseert ende betaelt is geweest
ende de geconvinieerden van de voors[chreven] twee dorpen in
hen accort van hen meesterschap in hen geheel
te laeten
staet opt lest van het accort dat de settinge actuelijck
gestelt op de oude voet sullen plaedts hebben waer uijtte
[verstaen is dat] de goederen ter plaetse daer sij gelegen sijn moeten gequotiseert ende bet
[=aelt worden alsoo] 16 nogs te vraegen dat de Heere abt van de aedelijcks
[volgens reguliment] abdije van Sinte Gitteruijden Heere van de dorpen Neerla
=nden consenteerden aen sijnen pachter van drij bonderlandt ende elf roeijen landts in 4 stucken compti
=erende aen sijne abdije gelegen onder Neerlanden begrepen
jn het voornompt dispuet nu sonder laeten quotiseeren ende
betaelen te Neerhespen oft de selve Heer daer mede sijn
recht niet soude verliesen volgens het selven dispuet van dat
deel van sijne heerelijckhijt het welck groedt is omtrent 45
bonder
soo twee van de voors[chreven] 4 stucken landen helpen maken de
fondamenten van de oprechte limiet schijdende van de
juriesdictie Neerlanden ende Neerhespen alsoo van oouts can
gesien ende gebleken getoont worden
[f.v°]
is nogs te vraegen den voors[eiden] Heere abt oft sijne abdije
soude bij de nieve liemiet lienie van accort de sijde
van Neerhespen hebben ontrent 50 bonder thiende jnbegre
=pen jntige parceelen sprinck thinde die welcke in de
univercele thinde van Neerlanden sijn den cohier
van de jaere i686 jnbegrepen ende betaelt oock alde
haere lasten
oft suntigs danigs accort int werck quamp ende blef
oft die van Neerhespen het voors[chreven] deel van de thinde
oock niet sonder cunnen quotiseeren jn henne lasten
volgens henne univercele thinde
soo wordt gevraeght oft het niet de lesten middel enwaere van al het prijkel te voorcomen soo wel van
de Ee[rwerdige] Heere abt als van de gemijnte
dat de Heere abt met hem gevoogst de gemijnte
jn het werck leijde met request de oprechte limiet
lienie schijdende de juresdictie Neerlanden ende
Neerhespen om in de voorige possessiete te blijven
gelijck diversche voorsaeten van de Heere abt nogs
hen hebben gevoeght bij de gemijne jngesetenen van
Neerlanden ten dien eijnde soo bij de stucken vant
prosses can gesien worden die whelcke ten versoockevan de Heere abt sal behaudigen om etta
soo dat nu is eerst de princepaele pititoori can
aengestelt worden ende affeckt hebben wandt die van
Neerhespen hebben die gemijnte van Neerlanden tegen
gehouden met het possessoor 92 jaeren
nu is het possessoor voor goedt afgelijk met dit accort
alsoo die van Neerlanden volgens henne prueven ende
bescheeden sijn het er gefondeert tot de oprechte lim
=iet lienie schijdende dese vornomde [twee respectieve] dorpen als Nee
=rhespen
het voornompt accort i6 ende volght het reguliment
van de 13 september i687 [bij den 8 ende laste?] die bij de liemiet scheijdinge
lest can proberen waer onder het dispute sal gelegen
sijn, sal aldaer moeten gequotiseert ende betaelt worden
[volgens reguliment] die prossessie oude stucken ende prueven van Neerlanden ende
Neerhespen over de limiet scheidinge van de twee respecti
=ve dorpen, sijn in de grondt geexsamineert bij de Heere
doctoor Streethaije ende den Heere advocaet Otto te Brus=sel ende hebben de prueven van Neerlanden gefondeert
bevonden soo die selven met hen ordeel nu nogs souden verc-
=claeren.
*